Psikologjia e stresit, traumës dhe përballimit të sëmundjeve kancerogjene. Ky është një reflektim profesional dhe njerëzor mbi gruan, trupin dhe forcën për të jetuar në kuadër të Tetorit Rozë.
Ka pyetje që shkenca duhet t’i bëjë me shumë kujdes. Njëra prej tyre është; çfarë i ndodh trupit kur njeriu ka kaluar vite duke heshtur, duke duruar, duke u kujdesur për të gjithë të tjerët dhe duke e shtyrë veten gjithmonë në fund të “listës”?
Në Tetorin Rozë, kjo pyetje merr një dimension të veçantë. Sepse pas çdo diagnoze të kancerit të gjirit, apo të një forme tjetër kanceri, nuk është vetëm një trup që duhet trajtuar. Është një grua, një nënë, një bijë, një partnere, një profesioniste, është një histori e tërë njerëzore që papritur duhet të mësojë të jetojë me pasigurinë.
Kjo nuk është një thirrje për ta fajësuar psikikën për kancerin. Përkundrazi, është një ftesë për të kuptuar se njeriu nuk është i ndarë në pjesë. Truri, sistemi nervor, sistemi hormonal, imuniteti, emocionet dhe marrëdhëniet tona komunikojnë vazhdimisht. Shkenca e psiko-neuro-imunologjisë e studion këtë ndërveprim, ndërsa kërkimet mbi stresin psikologjik po shqyrtojnë mënyrën se si stresi kronik, distresi dhe faktorët psikosocialë lidhen me procese biologjike të rëndësishme për shëndetin.
Nga Platoni dhe deri te psikologjia moderne, njeriu është një tërësi.
Ideja se gjendja e brendshme e njeriut dhe trupi nuk mund të kuptohen plotësisht të ndarë nuk është e re. Në dialogun Charmides dhe në shkrime të tjera, filozofi grek Platoni e trajton kujdesin për trupin në lidhje me kujdesin për shpirtin. Kjo nuk do të thotë se filozofia e lashtë kishte përgjigjet e mjekësisë së sotme, por ajo ngriti herët një pyetje që mbetet e rëndësishme. Po a mund ta kuptojmë vuajtjen njerëzore duke parë vetëm një pjesë të njeriut?
Në psikologjinë dhe mjekësinë moderne, kjo ide shfaqet në modelin biopsikosocial të George L. Engel-it, të propozuar në vitin 1977. Ky model na fton të marrim parasysh së bashku faktorët biologjikë, psikologjikë dhe socialë. Pra, mendja dhe trupi ndërveprojnë në mënyra komplekse por kjo nuk na jep të drejtën të pohojmë se një emocion i caktuar shkakton një tumor të caktuar.
Gabor Maté dhe pyetja: “Çfarë po thotë trupi?”
Një nga autorët që e ka bërë veçanërisht të fuqishëm dialogun mes trupit dhe psikikës është mjeku Gabor Maté, në librin e tij “When the Body Says No”, The Cost of Hidden Stress. Maté argumenton se stresi emocional i fshehur, vështirësia për të shprehur emocionet dhe modelet e vetë-shtypjes mund të ndikojnë thellë në mënyrën se si trupi përballon stresin. Kjo perspektivë ka pasur ndikim të madh në mënyrën e të menduarit për lidhjen mendje–trup.
Por këtu kërkohet përgjegjësi shkencore. Nuk mund të themi se një traumë, një zemërim i mbajtur brenda, një marrëdhënie e vështirë apo paaftësia për të thënë “jo” shkakton drejtpërdrejt një tumor. Kanceri është një grup kompleks sëmundjesh me faktorë gjenetikë, biologjikë, hormonalë, mjedisorë dhe të sjelljes.
Mesazhi më i dobishëm është më i thellë, gjendja psikologjike nuk duhet të ndahet nga kujdesi për trupin. Stresi kronik, ankthi, depresioni, pagjumësia, izolimi social dhe mënyra se si njeriu përballon sëmundjen kanë rëndësi të madhe për cilësinë e jetës, funksionimin psikologjik dhe përvojën e trajtimit.
Kur stresi bëhet mënyrë jetese
Stresi akut është një mekanizëm mbijetese. Problemi lind kur alarmi nuk fiket. Kur një grua jeton për vite në gjendje tensioni, përgjegjësish, pasigurie, frike dhe vetë-mohimi, trupi përballet me një ngarkesë të vazhdueshme. Kërkimet mbi stresin kronik studiojnë ndërveprimin e sistemit nervor, boshtit hormonal të stresit, proceseve inflamatore dhe imunitetit. Këto mekanizma janë reale dhe komplekse, por nuk mund të përdoren për të fajësuar një person për kancerin e tij.
Gruaja që kujdeset për të gjithë, por harron veten.
Në punën psikologjike, një nga temat më prekëse është ajo e gruas që ka mësuar të jetë e fortë për të gjithë. Ajo punon, kujdeset për familjen, mban përgjegjësi, buzëqesh edhe kur është e lodhur dhe shpesh thotë “jam mirë” kur brenda vetes nuk është mirë.
Ne fakt mesazhi është; nëse kemi kaluar vite duke i mohuar nevojat tona, diagnoza mund të bëhet një moment për të rivendosur marrëdhënien me veten.
Psikologjia nuk zëvendëson onkologjinë e plotëson atë
Kanceri kërkon mjekësi moderne, diagnostikim të saktë, kirurgji, kimioterapi, radioterapi, terapi hormonale, terapi të targetuara apo imunoterapi, sipas llojit dhe stadit të sëmundjes. Psikologjia nuk i zëvendëson këto trajtime. Ajo i plotëson dhe ndihmon ta kalojne perjetimin me lehte.
Mbështetja psikologjike mund të ndihmojë në përballimin e ankthit, depresionit, frikës së rikthimit, ndryshimeve të imazhit trupor, pagjumësisë, marrëdhënieve familjare dhe stresit të trajtimit. Ndërhyrjet psikologjike dhe psikosociale janë studiuar si mënyra për të përmirësuar mirëqenien dhe cilësinë e jetës së grave me kancer.
Dhe këtu duhet thënë diçka që shpesh harrohet: shërimi psikologjik nuk do të thotë të jesh gjithmonë pozitive. Gruaja me kancer mund të ketë frikë. Ka nevoj të qajë. Ka të drejtë të zemërohet. Ka të drejtë të lodhet. “Mendo pozitivisht” nuk është terapi. Prania, dëgjimi, mbështetja, autonomia dhe një marrëdhënie e sigurt janë.
Një reflektim personal
Në punën time si psikologe, më ka prekur gjithmonë mënyra se si gratë mund të mbajnë dhimbje të mëdha pa e quajtur veten të lodhura. Ato vazhdojnë të punojnë, të kujdesen, të organizojnë jetën e të tjerëve. Dhe ndonjëherë vetëm kur trupi ndalon, kuptojnë sa gjatë kanë qenë duke vrapuar.
Kjo është arsyeja pse Tetori Roz nuk duhet të jetë vetëm muaji i fjongos rozë. Duhet të jetë muaji i pyetjes: “Si je vërtet?”. Një pyetje e bërë pa nxitim, që i lejon gruas të flasë për frikën, lodhjen, zemërimin, humbjet, shpresën dhe dëshirën për të jetuar.
Historia publike e gazetares Robin Roberts është një shembull i njohur i përballimit dhe rikthimit në jetën profesionale pas sëmundjes. Ajo foli hapur për diagnozën e kancerit të gjirit në vitin 2007 dhe më pas për një sëmundje të veçantë të gjakut, për të cilën iu nënshtrua transplantit të qelizave staminale. Rikthimi i saj në ekran dhe angazhimi për ndërgjegjësimin shëndetësor janë bërë burim shprese për shumë njerëz.
Por kuptimi i kësaj historie nuk është se optimizmi e shëron kancerin, por e ndihmon të kenë rezultate pozitive. Rrugët mjekësore janë të ndryshme dhe asnjë histori e vetme nuk mund të zëvendësojë këshillën e ekipit mjekësor. Ajo që mund të na mësojë është se jeta e njeriut nuk përmblidhet në diagnozë, por përmes trajtimit, mbështetjes dhe kohës, shumë njerëz gjejnë mënyra për t’u kthyer te marrëdhëniet, puna dhe gjërat që u japin kuptim jetës.
Edhe në jetën e përditshme, sukses nuk do të thotë gjithmonë një fund i përsosur. Ndonjëherë sukses është të përfundosh një cikël trajtimi, të kërkosh një mendim të dytë, të pranosh ndihmë, të kalosh një ditë të vështirë ose të thuash: “Sot kam nevojë që dikush të kujdeset për mua.” Këto janë shenja të guximit dhe të jetës që vazhdon mes pasigurisë.
Në fund, trupi nuk është prej hekuri e as Kanceri nuk është dënim, por nje diagnoz. Dhe askush nuk duhet të fajësohet për sëmundjen e vet.
Por trupi mund të jetë një burim informacioni. Mund të na tregojë se kemi nevojë për pushim, për kufij, për ndihmë, për marrëdhënie më të shëndetshme, për të qarë, për të folur, për të kërkuar kujdes dhe për të mos e shtyrë veten gjithmonë deri në pikën e fundit.
Ndoshta ky është mësimi që lidh pyetjet e filozofëve të lashtë me psikologjinë moderne, njeriu nuk është vetëm një trup që funksionon dhe as vetëm një mendje që mendon. Është një jetë e tërë, e formuar nga biologjia, përjetimet, marrëdhëniet dhe bota ku jeton. Shkenca na ndihmon ta kuptojmë këtë lidhje me kujdes; humanizmi na kërkon të mos e harrojmë personin përballë nesh.
Dhe nëse Tetori Roz do të na linte vetëm një pyetje, le të mos ishte “Çfarë bëre gabim?”, por “Çfarë të duhet tani?” Ndoshta i duhet një kontroll mjekësor që e ka shtyrë prej kohësh. Ndoshta i duhet një mjek që ta dëgjojë, një psikolog që ta ndihmojë të përballojë frikën, një motër, nje shoqe që t’i qëndrojë pranë, ose thjesht një ditë kur nuk ka pse të jetë e fortë për askënd.
Sepse shpresa nuk është premtimi se gjithçka do të shkojë siç dëshirojmë. Shpresa është mundësia për të mos e përballuar të panjohurën vetëm. Është kujdesi që vazhdon edhe kur kemi frikë, është dora që nuk largohet, është e drejta për të qenë e brishtë pa humbur dinjitetin.
Gruaja është dashuria, humori, puna, ëndrrat dhe gjithçka që ende mund të krijojë e të përjetojë. Diagnoza mund të ndryshojë rrjedhën e jetës, por nuk e përmbledh të gjithë kuptimin e saj. Në këtë Tetor Roz, le të mos u themi grave vetëm “bëhu e fortë”. Le t’u themi: “Nuk ke pse ta mbash vetëm.” Dhe le të mos presim që trupi të ndalet përpara se të mësojmë të dëgjojmë njeriun. Ndonjëherë, hapi i parë drejt kujdesit është të dëgjohemi, hapi tjetër, të kërkojmë ndihmë, dhe ndonjëherë, pikërisht aty, mes frikës dhe mbështetjes, fillon një mënyrë e re për të jetuar dhe për të përjetuar jetën më cilësisht.
