{"id":7635,"date":"2015-02-03T17:00:56","date_gmt":"2015-02-03T16:00:56","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=7635"},"modified":"2015-02-03T11:56:23","modified_gmt":"2015-02-03T10:56:23","slug":"parashikimet-shkencore-te-2015-s","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2015\/02\/parashikimet-shkencore-te-2015-s\/","title":{"rendered":"Parashikimet shkencore t\u00eb 2015-s"},"content":{"rendered":"<p>N\u00ebntorin e kaluar, gjith\u00eb bota i kishte syt\u00eb n\u00eb qiell, te nj\u00eb robot i vog\u00ebl, me emrin Philae. Ky objekt arriti at\u00eb q\u00eb mendohej si e parealizueshme; u ul n\u00eb komet\u00ebn Tchouri, me q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb zbuluar, mbase, origjin\u00ebn e jet\u00ebs n\u00eb tok\u00eb. T\u00eb tjera arritje shkencore, qofshin ato n\u00eb fush\u00ebn e hap\u00ebsir\u00ebs, shkenc\u00ebs, apo t\u00eb rejave teknologjike mund t\u00eb ndodhin k\u00ebt\u00eb vit. Ja, cilat jan\u00eb ato:<\/p>\n<p>1. Viti i premtimeve p\u00ebr Rozet\u00ebn<br \/>\nPavar\u00ebsisht n\u00ebse na t\u00ebrheq apo jo astronomia, gjith\u00eb bota ndoqi uljen e Philaes n\u00eb komet\u00ebn Tchouri. Ishte hera e par\u00eb q\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb ulje e till\u00eb n\u00eb trupin e nj\u00eb komete, si edhe hera e par\u00eb q\u00eb nj\u00eb anije kozmike, Rosetta, vihej n\u00eb orbit\u00ebn e saj. Meq\u00eb 2014-a ishte nj\u00eb vit historik, 2015-a duhet t\u00eb jet\u00eb i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm. M\u00eb 14 shkurt, Rosetta duhet t\u2019i afrohet Tchourit vet\u00ebm 6 kilometra. Ky afrim do t\u00eb thot\u00eb nj\u00eb futje m\u00eb thell\u00eb n\u00eb ren\u00eb e gazit dhe pluhurit q\u00eb mb\u00ebshtjell b\u00ebrtham\u00ebn e komet\u00ebs, pra, b\u00ebn t\u00eb mundur t\u00eb dallohen element\u00eb t\u00eb shumt\u00eb dhe t\u00eb merren imazhe t\u00eb jasht\u00ebzakonshme. N\u00eb mars e ka radh\u00ebn Philae t\u00eb zgjohet, pasi ka karikuar baterit\u00eb e tij me energji diellore, gj\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb lejoj\u00eb ndjekjen e pun\u00ebs shkencore t\u00eb filluar tashm\u00eb.<br \/>\n2. T\u00eb ndalohet epidemia e Ebolas<br \/>\nVet\u00ebm brenda nj\u00eb viti, Ebola ka shkaktuar afro 7500 t\u00eb vdekur, kryesisht n\u00eb Afrik\u00ebn Per\u00ebndimore, Guine, Liberi dhe Sierra Leone, me gjith\u00eb mobilizimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Para disa dit\u00ebsh, OBSH-ja tha se do t\u00eb b\u00ebheshin testime klinike p\u00ebr dy vaksina, duke filluar q\u00eb nga fundi i janarit. Autoritetet shpresojn\u00eb se masat e marra dhe fushatat e parandalimit do t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb fundin e epidemis\u00eb.<br \/>\n3. Roboti i par\u00eb personal i ofrohet publikut<br \/>\nAi \u00ebsht\u00eb 1.20 met\u00ebr i gjat\u00eb, ka nj\u00eb kok\u00eb simpatike, nj\u00eb ekran t\u00eb madh n\u00eb bark dhe nj\u00eb em\u00ebr. Pepper, roboti i par\u00eb personal, do t\u00eb dal\u00eb n\u00eb shitje q\u00eb n\u00eb shkurt. Ky robot, i konceptuar nga nd\u00ebrmarrja franceze Aldebaran Robotics dhe prodhuar nga ajo tajvaneze, Foxconn, p\u00ebr momentin do t\u00eb jet\u00eb i disponuesh\u00ebm vet\u00ebm n\u00eb Japoni. Pepper ka disa receptor\u00eb q\u00eb i lejojn\u00eb t\u00eb analizoj\u00eb sjelljen e bashk\u00ebbiseduesit t\u00eb tij dhe t\u00eb nd\u00ebrveproj\u00eb me t\u00eb.<br \/>\n4. M\u00eb af\u00ebr Plutonit<br \/>\n2015-a duhet t\u00eb jet\u00eb viti i arritjes simbolike t\u00eb misionit Nevv Horizon. Sonda amerikane, e lan\u00e7uar n\u00eb vitin 2006, pas afro 5 miliard\u00eb kilometrave t\u00eb p\u00ebrshkuar, duhet t\u00eb kaloj\u00eb k\u00ebt\u00eb ver\u00eb sistemin e Plutonit dhe satelit\u00ebve t\u00eb tij. Sonda duhet t\u00eb p\u00ebrpiqet t\u00eb marr\u00eb foto nga sip\u00ebrfaqja e Plutonit dhe Sharonit, satelitit t\u00eb tij m\u00eb t\u00eb madh, para se t\u00eb eksploroj\u00eb brezin e Kuiperit.<br \/>\n5. Pritet t\u00eb v\u00ebrtetohet apo hidhet posht\u00eb teoria e relativitetit<br \/>\nPritet q\u00eb t\u00eb zbulohet n\u00ebse Ajnshtajni, gjeniu i shekullit XX, q\u00eb zbuloi relativitetin, ka pasur t\u00eb drejt\u00eb, apo ka gabuar. 2015-a mund t\u00eb na jap\u00eb nj\u00eb p\u00ebrgjigje p\u00ebr k\u00ebt\u00eb. Sipas fizikanit, duhet t\u00eb ekzistojn\u00eb val\u00eb gravitacionale n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e koh\u00ebs. K\u00ebt\u00eb vit do t\u00eb futen n\u00eb p\u00ebrdorim detektor\u00eb t\u00eb val\u00ebve, m\u00eb t\u00eb perfeksionuar se kurr\u00eb. Nj\u00eb specialist, shpjegon se teoria e Big Bang-ut mund t\u00eb hidhet posht\u00eb, fal\u00eb disa teoremave t\u00eb fizik\u00ebs matematikore. N\u00ebse k\u00ebto v\u00ebrtetohen si t\u00eb sakta, do t\u00eb vihet n\u00eb diskutim edhe teoria e relativitetit t\u00eb Ajnshtajnit.<br \/>\n6. Bota mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb nj\u00eb marr\u00ebveshje mbi ngrohjen klimatike<br \/>\nN\u00eb dhjetorin e ardhsh\u00ebm, gjith\u00eb bota do t\u2019i ket\u00eb syt\u00eb e drejtuar nga Parisi. N\u00eb Franc\u00eb, pra, do t\u00eb b\u00ebhet konferenca e madhe bot\u00ebrore mbi klim\u00ebn, kur shtetet do t\u00eb mblidhen p\u00ebr t\u00eb gjetur nj\u00eb marr\u00ebveshje mbi masat q\u00eb quhen marr\u00eb, si pasoj\u00eb e protokollit t\u00eb Kiotos. \u00c7\u00ebshtja \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme, 195 delegacionet pjes\u00ebmarr\u00ebse duhet t\u00eb gjejn\u00eb nj\u00eb zgjedhje q\u00eb ngrohja klimaterike t\u00eb mos i kaloj\u00eb 2 grad\u00eb celsius brenda vitit 2100. N\u00eb dhjetorin e kaluar, p\u00ebr pak nuk u arrit nj\u00eb marr\u00ebveshje e till\u00eb, n\u00eb Lima t\u00eb Perus\u00eb.<br \/>\n7. Do t\u00eb zhduket s\u00ebmundja e etheve tropikale, fal\u00eb nj\u00eb vaksine?<br \/>\n\u00c7do vit, 50-100 milion\u00eb njer\u00ebz infektohen nga ethet tropikale dhe 2,5 miliard\u00eb jan\u00eb t\u00eb ekspozuar n\u00eb bot\u00eb ndaj k\u00ebtij infeksioni virusal, t\u00eb transmetuar nga pickimet e mushkonjave. Pas 20 vjet k\u00ebrkimesh, dy laborator\u00eb jan\u00eb gati t\u00eb hedhin n\u00eb treg nj\u00eb vaksin\u00eb. I pari mund t\u00eb tregtohet n\u00eb gjasht\u00ebmujorin e dyt\u00eb t\u00eb 2015-s. Koh\u00ebt e fundit, edhe shkenc\u00ebtar\u00ebt anglez\u00eb kan\u00eb gjetur nj\u00eb kategori t\u00eb re antitrupash natyral\u00eb, t\u00eb aft\u00eb t\u00eb luftojn\u00eb infeksionin, duke lejuar ecjen p\u00ebrpara t\u00eb k\u00ebrkimeve.<br \/>\n8. Vendosja e nj\u00eb rregullatoreje p\u00ebr fluturimin e dron\u00ebve<br \/>\nAi \u00ebsht\u00eb objekti i teknologjis\u00eb s\u00eb lart\u00eb m\u00eb n\u00eb mod\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment. Kush nuk \u00ebnd\u00ebrron t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb dron dhe ta b\u00ebj\u00eb t\u00eb fluturoj\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ligjshme? Kongresi amerikan ka urdh\u00ebruar p\u00ebrgjegj\u00ebsit e aviacionit civil q\u00eb deri n\u00eb shtator, t\u00eb gjejn\u00eb korridore ajrore, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb edhe dron\u00ebt t\u00eb integrohen n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn ajrore. K\u00ebshtu, Amazon mund t\u00eb shp\u00ebrndaj\u00eb lirisht pakot e saj me drone, por edhe shkenc\u00ebtar\u00ebt mund t\u2019i p\u00ebrdorin p\u00ebr t\u00eb vrojtuar faun\u00ebn, flor\u00ebn, shkret\u00ebtirat, etj.<br \/>\n9. Studimi i genom\u00ebs s\u00eb nj\u00eb njeriu, 400 mij\u00eb vjet t\u00eb lasht\u00eb<br \/>\nSi ka evoluuar njer\u00ebzimi, nga specia njer\u00ebzore e epok\u00ebs prehistorike, n\u00eb at\u00eb q\u00eb jemi sot? Pik\u00ebrisht kjo do t\u00eb arrihet duke studiuar ADN-n\u00eb e kockave t\u00eb gjetura n\u00eb sitin e la Sima de Los Huesos, n\u00eb Spanj\u00ebn veriore, 400 mij\u00eb vjet t\u00eb lashta, pra, n\u00eb koh\u00ebn e njeriut t\u00eb neandertalit. Paleolog\u00ebt nuk jan\u00eb ende t\u00eb sigurt\u00eb se mund t\u00eb arrijn\u00eb t\u00eb zbulojn\u00eb sekretet e 17 kafkave gati t\u00eb plota, por kjo analiz\u00eb mund t\u00eb na b\u00ebj\u00eb t\u00eb kuptojm\u00eb si kan\u00eb mundur t\u00eb mbijetojn\u00eb njer\u00ebzit e lasht\u00eb.<br \/>\n10. Virgin Galactic do t\u00eb rifilloj\u00eb fluturimet prov\u00eb n\u00eb 2015-n.<br \/>\nN\u00ebntorin e kaluar, shp\u00ebrthimi n\u00eb fluturim i nj\u00eb aeroplani Virgin Galactic, duke shkaktuar nj\u00eb t\u00eb vdekur, i dha fund projektit t\u00eb \u00e7mendur t\u00eb Ri\u00e7ard Bransonit p\u00ebr t\u00eb d\u00ebrguar njer\u00ebz t\u00eb zakonsh\u00ebm n\u00eb hap\u00ebsir\u00eb, n\u00ebse ata paguanin nj\u00eb shum\u00eb marramend\u00ebse prej 250 000 eurosh. Sipas k\u00ebtij pronari lunatik, ky incident nuk ka pak\u00ebsuar mir\u00ebbesimin e 700 klient\u00ebve t\u00eb tij. K\u00ebshtu, fluturimet prov\u00eb do t\u00eb rifillojn\u00eb n\u00eb 6 muajt e ardhsh\u00ebm, duke p\u00ebrdorur nj\u00eb aeroplan t\u00eb ri, SpaceShipTvvo, i cili pothuajse ka p\u00ebrfunduar s\u00eb nd\u00ebrtuari. <\/p>\n<p>Ndotja k\u00ebrc\u00ebnon Taxh Mahalin<br \/>\nTaxh Mahali \u00ebsht\u00eb monumenti emblematik i Indis\u00eb dhe muret e tij t\u00eb bardha e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb futet n\u00eb panteonin e pasuris\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit. P\u00ebr fat t\u00eb keq, edhe ai, si shum\u00eb nd\u00ebrtesa historike, nuk u ka shp\u00ebtuar dot degradimeve t\u00eb ndryshme dhe bardh\u00ebsia e tij k\u00ebrc\u00ebnohet nga ndotja. Nj\u00eb studim \u00ebsht\u00eb publikuar n\u00eb revist\u00ebn Environmental Science &#038; Technology, me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb kuptohet m\u00eb mir\u00eb shkaku pse nxihen muret e mauzoleut. Fenomeni nuk \u00ebsht\u00eb i ri, sipas specialist\u00ebve, pasi mermeri i bardh\u00eb i monumentit rregullisht zverdhet, apo nxihet. N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, autoritetet indiane presin disa vjet, pastaj aplikojn\u00eb nj\u00eb shtres\u00eb argjili mbi monument, p\u00ebr ta pastruar. Kjo \u00abmask\u00eb bukurie\u00bb funksionon, por ajo nuk rregullon shkakun e problemit dhe duhet riaplikuar rregullisht. Pasi kan\u00eb konstatuar se kjo nuk ishte e mjaftueshme, autoritetet kan\u00eb reduktuar trafikun e makinave dhe l\u00ebshimin e gazrave industriale rreth e rrotull. Megjithat\u00eb, muret dhe minaret\u00eb e tij vazhdonin t\u00eb nxiheshin. Nj\u00eb ekip studiuesish amerikan\u00eb, \u00ebsht\u00eb munduar t\u00eb identifikoj\u00eb llojin e substancave q\u00eb shkaktonin k\u00ebt\u00eb problem, nj\u00eb etap\u00eb e nevojshme kjo, p\u00ebr t\u00eb aplikuar nj\u00eb plan veprimi efikas. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb mendohej se fajtor ishte acidi sulfurik, studiuesit gjet\u00ebn n\u00eb mure pranin\u00eb e grimcave t\u00eb vockla t\u00eb karbonit, t\u00eb prodhuara nga djegia e mbeturinave dhe karburantit. Ata dalluan brenda nj\u00eb karbon t\u00eb zi dhe nj\u00eb karbon kafe. Ky i fundit prodhohet nga djegia e materialeve organike dhe thith m\u00eb shum\u00eb ngjyr\u00ebn ultravjollc\u00eb. Ai \u00ebsht\u00eb shkaktar i res\u00eb kafe t\u00eb Azis\u00eb, nj\u00eb shtres\u00eb ndotjeje, tri kilomentra e trash\u00eb, q\u00eb mbulon nj\u00eb territor me nj\u00eb sip\u00ebrfaqe sa SHBA nga janari, n\u00eb mars e nganj\u00ebher\u00eb, edhe m\u00eb gjat\u00eb. Pastaj vjen shiu q\u00eb ndihmon \u00e7do vit p\u00ebr t\u00eb pastruar ajrin nga k\u00ebta ndot\u00ebs. Me k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna shkencore n\u00eb dor\u00eb, shpresohet se autoritetet indiane do t\u00eb din\u00eb t\u00eb marrin masat e duhura p\u00ebr t\u00eb ruajtur k\u00ebt\u00eb pasuri dhe, nj\u00ebkoh\u00ebsisht, t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb edhe sh\u00ebndetin e qytetar\u00ebve t\u00eb vet.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00ebntorin e kaluar, gjith\u00eb bota i kishte syt\u00eb n\u00eb qiell, te nj\u00eb robot i vog\u00ebl, me emrin Philae. Ky objekt arriti at\u00eb q\u00eb mendohej si e parealizueshme; u ul n\u00eb komet\u00ebn Tchouri, me q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb zbuluar, mbase, origjin\u00ebn e jet\u00ebs n\u00eb tok\u00eb. T\u00eb tjera arritje shkencore, qofshin ato n\u00eb fush\u00ebn e hap\u00ebsir\u00ebs, shkenc\u00ebs, apo [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":7636,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-7635","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-enciklopedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7635","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7635"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7635\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7636"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7635"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7635"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7635"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}