{"id":4431,"date":"2014-10-18T19:00:37","date_gmt":"2014-10-18T17:00:37","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=4431"},"modified":"2014-10-17T21:44:06","modified_gmt":"2014-10-17T19:44:06","slug":"per-cfare-na-ndihmon-vezhgimi-i-zogjve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2014\/10\/per-cfare-na-ndihmon-vezhgimi-i-zogjve\/","title":{"rendered":"P\u00ebr \u00e7far\u00eb na ndihmon v\u00ebzhgimi i zogjve?"},"content":{"rendered":"<p>Njer\u00ebzit gjithmon\u00eb jan\u00eb interesuar p\u00ebr gjithk\u00ebnd q\u00eb jetonte rreth tyre, p\u00ebr shpend\u00ebt dhe qeniet e tjera t\u00eb gjalla, p\u00ebr drur\u00ebt edhe bim\u00ebt, sidomos p\u00ebr ato qenie t\u00eb gjalla q\u00eb mund t&#8217;i p\u00ebrdornin si ushqim t\u00eb p\u00ebrditsh\u00ebm. Me kalimin e koh\u00ebs, edhe natyra e k\u00ebtij interesimi ka ndryshuar dhe erdhi nj\u00eb koh\u00eb q\u00eb ata t\u00eb interesohen p\u00ebr kafsh\u00ebt dhe zogjt\u00eb, duke i par\u00eb ata edhe si objekt admirimi. K\u00ebshtu, p\u00ebr shembull, andej nga fillimi i shekullit XIX, n\u00eb Angli filloi nj\u00eb hobi: I merrnin shpend\u00ebt n\u00eb banesat e tyre dhe u admironin bukurin\u00eb, shkatht\u00ebsin\u00eb e sidomos k\u00ebng\u00ebn dhe cic\u00ebrimat e tyre. N\u00eb shekullin XX, n\u00eb Evrop\u00ebn Per\u00ebndimore, n\u00eb SHBA dhe n\u00eb Rusi, ky interes p\u00ebr shpend\u00ebt u shtua edhe m\u00eb shum\u00eb, madje veprimtarit\u00eb e tyre ishin edhe m\u00eb t\u00eb organizuara. At\u00ebhere lindi termi &#8220;ornitolog\u00eb amator\u00eb&#8221;&#8230; U p\u00ebrhap kjo l\u00ebvizje, sidomos n\u00eb radh\u00ebt e nx\u00ebn\u00ebsve t\u00eb shkollave. Kjo lloj veprimtarie, &#8220;birdvvatching\u201d (shikimi i zogjve), sikurse u quajt nga anglishtja, u p\u00ebrhap pothuajse n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn. Dhe sa m\u00eb shum\u00eb i njohin njer\u00ebzit shpend\u00ebt, aq m\u00eb t\u00eb kujdessh\u00ebm tregohen ndaj tyre. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, &#8220;birdvvatching\u201d zhvillon tek ata, n\u00eb moshat e reja, sidomos, aft\u00ebsin\u00eb vrojtuese, forcon kujtes\u00ebn, vullnetin p\u00ebr t\u00eb kap\u00ebrcyer v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb, etj., cil\u00ebsi t\u00eb domosdoshme n\u00eb jet\u00eb. P\u00ebr t\u00eb vrojtuar jet\u00ebn e shpend\u00ebve nuk duhet ndonj\u00eb p\u00ebrgatitje e posa\u00e7me, madje as q\u00eb duhet larguar shum\u00eb nga vendbanimet sepse ata i ndesh kudo, n\u00eb oborr, n\u00eb dritare, gjithandej. Mbas disa muajsh, do t\u00eb fitosh aq p\u00ebrvoj\u00eb e dijeni, saq\u00eb me koh\u00eb pastaj t\u00eb p\u00ebrcaktosh llojet e ndryshme t\u00eb shpend\u00ebve q\u00eb n\u00eb fluturim. R\u00ebnd\u00ebsi ka n\u00eb k\u00ebt\u00eb mes vullneti, nj\u00eb bllok sh\u00ebnimesh dhe, mbase nj\u00eb pal\u00eb dylbi.<br \/>\nSh\u00ebnimet do t\u00eb shtohen dhe njohurit\u00eb tuaja p\u00ebr shpend\u00ebt do t\u00eb thellohen. Nj\u00eb mjet efektiv studimi dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht, d\u00ebfrimi, \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb tanim\u00eb edhe aparati fotografik, sidomos aparatet moderne dixhitale. Koha m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr t&#8217;u marr\u00eb me zogjt\u00eb \u00ebsht\u00eb stina e pranver\u00ebs dhe fillimi i ver\u00ebs, kur ata k\u00ebndojn\u00eb dhe fillojn\u00eb stin\u00ebn e &#8220;dasmave&#8221;, por nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb pak interesante edhe stina e vjesht\u00ebs, kur shum\u00eb prej tyre shtegtojn\u00eb n\u00eb vendet m\u00eb t\u00eb ngrohta.<br \/>\nP\u00ebr ornitolog\u00ebt amator\u00eb, po japim sot disa kuriozitete nga jeta e shpend\u00ebve. S\u00eb pari, duam t&#8217;ju themi se zogjt\u00eb jan\u00eb shum\u00eb aktiv\u00eb dhe mund t\u00eb thuash se e fillojn\u00eb veprimtarin\u00eb e tyre ditore q\u00eb n\u00eb m\u00ebngjes heret, gjithmon\u00eb p\u00ebrpara or\u00ebs 8-9, kur nisin me k\u00ebng\u00eb dhe cic\u00ebrima. Shum\u00eb syresh k\u00ebndojn\u00eb edhe n\u00eb fragmente t\u00eb tjera t\u00eb dit\u00ebs, n\u00eb koh\u00eb dreke, apo edhe n\u00eb muzgun e mbr\u00ebmjes. P\u00ebrsa i p\u00ebrket ngr\u00ebnies, ata s\u2019kan\u00eb vakte; han\u00eb ushqim, kur gjejn\u00eb. P\u00ebr t\u00eb vrojtuar zogjt\u00eb duhet kujdes i madh sepse jan\u00eb shum\u00eb frikacak\u00eb dhe p\u00ebrpiqen t\u00eb fshihen sapo ndjejn\u00eb hapat e njer\u00ebzve nga larg. P\u00ebrpiquni, sidomos, q\u00eb t\u00eb mos u afroheni shum\u00eb foleve t\u00eb tyre. Mos harroni se disa shpend\u00eb, si bie fjala, mjelmat apo bufi, mund t&#8217;ju sulmojn\u00eb dhe t&#8217;ju shkaktojn\u00eb plag\u00eb n\u00eb fytyr\u00eb\u2026<br \/>\nTham\u00eb se zogjt\u00eb jan\u00eb frikacak\u00eb, por nuk ka rregull pa p\u00ebrjashtim; shum\u00eb syresh jan\u00eb m\u00ebsuar t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb pran\u00eb njer\u00ebzve dhe shpesh banojn\u00eb n\u00eb kopshtet pran\u00eb banesave t\u00eb njer\u00ebzve. I till\u00eb \u00ebsht\u00eb, p\u00ebr shembull, zogu me emrin shkencor Erithacus rubecula, ose gush\u00ebkuqi. Ai mund t\u00eb arrij\u00eb deri atje sa t&#8217;i ulet njeriut q\u00eb e vrojton mbi supe si nj\u00eb p\u00ebllumb sht\u00ebpiak i v\u00ebrtet\u00eb. Po k\u00ebshtu, nuk shqet\u00ebsohet nga njer\u00ebzit edhe zogu Motacilla alba, i cili n\u00eb pranin\u00eb e njer\u00ebzve mund t\u00eb ushqej\u00eb edhe t\u00eb vegjlit e vet. E p\u00eblqejn\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb e njeriut edhe zogjt\u00eb ujor\u00eb, si patat dhe rosat e egra, apo simotra e tyre. Zogjt\u00eb u afrohen sht\u00ebpive t\u00eb banimit sidomos n\u00eb stin\u00ebn e dimrit, duke shpresuar se do t\u00eb gjejn\u00eb atje ndonj\u00eb gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb ngr\u00ebn\u00eb. Mysafir\u00ebt m\u00eb t\u00eb shpesht\u00eb n\u00eb k\u00ebto raste jan\u00eb zogjt\u00eb e pyllit Carduelis spinus. K\u00ebta lloj zogjsh presin me \u00ebndje \u00e7do far\u00eb apo mbeturin\u00eb gjelle me patate q\u00eb mund t&#8217;i hedhin njer\u00ebzit pasi jan\u00eb ngopur p\u00ebr vete. Ata han\u00eb me k\u00ebnaq\u00ebsi kokrrat e orizit nga pilafi i mbetur\u2026 M\u00eb n\u00eb fund, duam t\u00eb v\u00ebm\u00eb n\u00eb dukje se me studimin e jet\u00ebs s\u00eb shpend\u00ebve jan\u00eb marr\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz t\u00eb shquar, si fjala vjen, biologu amerikan Xhejms Uotson, i cili n\u00eb vitin 1953 t\u00eb shekullit t\u00eb kaluar, zbuloi struktur\u00ebn spirale t\u00eb molekul\u00ebs DNK dhe mori p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7mimin Nobel\u2026<\/p>\n<p>Parazit\u00ebt l\u00ebn\u00eb pasoja n\u00eb sh\u00ebndetin e njer\u00ebzve<br \/>\nStudimet e posa\u00e7me n\u00eb Universitetin Berkli t\u00eb Kalifornis\u00eb kan\u00eb treguar se parazit\u00ebt e ndrysh\u00ebm (morrat, pleshtat dhe llojet e tjera t\u00eb familjes s\u00eb tyre t\u00eb madhe) ndikojn\u00eb n\u00eb p\u00ebrhapjen e s\u00ebmundjeve ngjit\u00ebse t\u00eb bujt\u00ebsve t\u00eb tyre, madje me pasoja t\u00eb r\u00ebnda edhe pasi ata vet\u00eb jan\u00eb larguar nga ai organiz\u00ebm, apo jan\u00eb zhdukur fare fizikisht. K\u00ebt\u00eb d\u00ebmtim afatgjat\u00eb ata e shkaktojn\u00eb me an\u00ebn e nj\u00eb plazme toksike q\u00eb l\u00ebshojn\u00eb n\u00eb trupin e &#8220;bujt\u00ebsve&#8221; t\u00eb tyre, e cila vepron mbi ta p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb. Biologia Bendi Ingrem, pedagoge n\u00eb k\u00ebt\u00eb universitet, e zbuloi k\u00ebt\u00eb fenomen, kur studionte plazm\u00ebn toksike (Toxoplasma gondii), nga e cila jan\u00eb infektuar dhe vuajn\u00eb afro nj\u00eb e treta e njer\u00ebzimit. Plazma toksike \u00ebsht\u00eb nj\u00eb &#8220;substanc\u00eb&#8221; sa e thjesht\u00eb, aq edhe primitive, por shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb &#8220;p\u00ebr ta zb\u00ebrthyer&#8221; dhe p\u00ebr t\u00eb sqaruar se n\u00eb \u00e7&#8217;m\u00ebnyr\u00eb ndikon ajo te bart\u00ebsit, bie fjala te minjt\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt zakonisht luajn\u00eb rolin e nd\u00ebrmjet\u00ebsit, deri sa futet n\u00eb organizmin e maceve dhe gjitar\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb. Minjt\u00eb e infektuar vet\u00eb nga parazit\u00ebt dhe nga kjo plaz\u00ebm humbasin vigjilenc\u00ebn dhe nuk kan\u00eb m\u00eb frik\u00eb nga macet, madje shpesh shkojn\u00eb &#8220;vullnetarisht&#8221; n\u00ebn kthetrat dhe dh\u00ebmb\u00ebt e tyre\u2026 Ingremi dhe koleg\u00ebt e saj vendos\u00ebn t\u00eb studiojn\u00eb se \u00e7far\u00eb i shtyn minjt\u00eb n\u00eb k\u00ebto veprime t\u00eb pavullnetshme dhe arrit\u00ebn n\u00eb p\u00ebrfundimin se shkaku ishte infektimi i tyre me plaz\u00ebm toksike, t\u00eb cil\u00ebn e kishin marr\u00eb pik\u00ebrisht nga parazit\u00ebt. Doli se edhe pasi sh\u00ebrohen me sukses, minjt\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb mos e ndjejn\u00eb m\u00eb er\u00ebn e maceve, nd\u00ebrsa grupi i minjve q\u00eb \u00ebsht\u00eb mbajtur n\u00ebn kontroll p\u00ebr t\u00eb mos r\u00ebn\u00eb n\u00eb kontakt me parazit\u00ebt dhe p\u00ebr t\u00eb mos u infektuar prej tyre, vazhdonte jet\u00ebn normale. Biologia Ingremi shpjegon: &#8220;Madje edhe pasi qeniet e gjalla jan\u00eb &#8220;\u00e7liruar&#8221; nga parazit\u00ebt vihet re nj\u00eb ndryshim n\u00eb sjelljen e tyre, megjith\u00ebse ne ende nuk e dim\u00eb se cili \u00ebsht\u00eb shkaku i k\u00ebtij fenomeni&#8221;. Rezultatet e studimeve t\u00eb Ingremit dhe koleg\u00ebve t\u00eb saj jan\u00eb botuar n\u00eb revist\u00ebn \u00abPlus one\u00bb. Shkenc\u00ebtarja mendon se parazit\u00ebt mund t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb veprimtarin\u00eb e asaj pjese t\u00eb trurit q\u00eb p\u00ebrgjigjet p\u00ebr dallimin e aromave n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb atill\u00eb q\u00eb truri pushon s\u00eb reaguari ndaj arom\u00ebs s\u00eb maceve dhe urin\u00ebs s\u00eb tyre. Plazma toksike mund t\u00eb sjell\u00eb si pasoj\u00eb gjithashtu d\u00ebmtimin e neuroneveq\u00eb marrin pjes\u00eb n\u00eb formimin e kujtes\u00ebs dhe ashtu sikurse ngjet edhe n\u00eb shum\u00eb s\u00ebmundje t\u00eb tjera autoimune t\u00eb organizmit, truri &#8220;harron&#8221; se ka patur t\u00eb b\u00ebj\u00eb dikur me k\u00ebt\u00eb l\u00ebnd\u00eb dhe me rreziqet q\u00eb sjell ajo. Njeriu infektohet me plazm\u00ebn toksike n\u00ebp\u00ebrmjet maceve (jasht\u00ebqitjes s\u00eb tyre) ose n\u00ebp\u00ebrmjet mishit t\u00eb pap\u00ebrpunuar mir\u00eb termikisht q\u00eb mund t\u00eb konsumoj\u00eb si ushqim. Njeriu kur infektohet nga kjo s\u00ebmundje nuk ndjen as nj\u00eb sh\u00ebnj\u00eb t\u00eb jashtme, vet\u00ebm se kur \u00ebsht\u00eb n\u00eb forma t\u00eb acaruara s\u00ebmundja mund t\u00eb jap\u00eb disa simptoma q\u00eb u ngjajn\u00eb atyre t\u00eb gripit. S\u00ebmundja sh\u00ebrohet leht\u00ebsisht me p\u00ebrjashtim t\u00eb rasteve kur njeriu \u00ebsht\u00eb i infektuar me SIDA. Por, \u00e7&#8217;pasoja mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb infektim i njeriut me toksoplazmus? Nd\u00ebrsa minjt\u00eb nuk kan\u00eb frik\u00eb, macet, sikurse tham\u00eb, humbasin nuhatjen dhe b\u00ebhen si t\u00eb hutuara (\u00e7orientohen n\u00eb veprimet e tyre), njer\u00ebzit p\u00ebsojn\u00eb ndryshime n\u00eb sistemin nervor dhe fillojn\u00eb t\u00eb vuajn\u00eb nga neurozat. Meshkujt b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb shkujdesur, indiferent\u00eb, nd\u00ebrsa grat\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb buta, m\u00eb t\u00eb shoq\u00ebrueshme dhe t\u00eb p\u00ebrzem\u00ebrta. Deri tani mjek\u00ebt kan\u00eb vn\u00eb re se njeriu infektohet nga kjo s\u00ebmundje vet\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet maceve. Sidoqoft\u00eb, studimet vazhdojn\u00eb\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Njer\u00ebzit gjithmon\u00eb jan\u00eb interesuar p\u00ebr gjithk\u00ebnd q\u00eb jetonte rreth tyre, p\u00ebr shpend\u00ebt dhe qeniet e tjera t\u00eb gjalla, p\u00ebr drur\u00ebt edhe bim\u00ebt, sidomos p\u00ebr ato qenie t\u00eb gjalla q\u00eb mund t&#8217;i p\u00ebrdornin si ushqim t\u00eb p\u00ebrditsh\u00ebm. Me kalimin e koh\u00ebs, edhe natyra e k\u00ebtij interesimi ka ndryshuar dhe erdhi nj\u00eb koh\u00eb q\u00eb ata t\u00eb interesohen [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-4431","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-enciklopedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4431","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4431"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4431\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4431"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4431"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4431"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}