{"id":4024,"date":"2014-10-10T12:47:59","date_gmt":"2014-10-10T10:47:59","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=4024"},"modified":"2014-10-10T12:47:59","modified_gmt":"2014-10-10T10:47:59","slug":"koperniku-ska-qene-vetem-astronom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2014\/10\/koperniku-ska-qene-vetem-astronom\/","title":{"rendered":"Koperniku s\u2019ka qen\u00eb vet\u00ebm astronom!"},"content":{"rendered":"<p>1. Ky shkenc\u00ebtar me fam\u00eb bot\u00ebrore ishte i pari q\u00eb paraqiti hart\u00ebn e \u201cGalaktik\u00ebs Diellore\u201d, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn tregohet se Dielli \u00ebsht\u00eb nj\u00eb planet i madh, rreth t\u00eb cilit rrotullohen planetet e tjera, p\u00ebrfshir\u00eb dhe Tok\u00ebn ton\u00eb. Para tij, mendohej se Toka nuk l\u00ebvizte, por pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb mendim t\u00eb gabuar e hodhi posht\u00eb me argumente shkencore Koperniku. K\u00ebt\u00eb p\u00ebrfundim shkencor, ai e ka formuluar n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb librit t\u00eb tij \u201cMbi rrotullimin e trupave qiellor\u00eb\u201d. N\u00eb pjes\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb po k\u00ebtij libri flitet p\u00ebr \u201castronomin\u00eb sferike\u201d, nd\u00ebrsa n\u00eb t\u00eb tret\u00ebn, p\u00ebr \u201cbalancimin nd\u00ebrplanetar\u201d dhe n\u00eb t\u00eb kat\u00ebrt\u00ebn, p\u00ebr H\u00ebn\u00ebn. N\u00eb pjes\u00ebn e pest\u00eb t\u00eb k\u00ebtij libri flitet p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb planetet dhe n\u00eb t\u00eb gjasht\u00ebn, p\u00ebr shkaqet e ndryshimeve t\u00eb gjer\u00ebsive t\u00eb planeteve&#8230;<br \/>\n2. Koperniku ka qen\u00eb shtetas dhe strateg ushtarak i shquar\u2026 N\u00eb vitin 1520, Koperniku u zgjodh kryeadministrator i Olshtinit. Ishte kulmi i luft\u00ebs me pjes\u00ebmarr\u00ebsit e kryq\u00ebzatave dhe Peshkopi, s\u00eb bashku me an\u00ebtar\u00ebt e Kapitulit braktis\u00ebn qytetin, duke l\u00ebn\u00eb aty si komandantin kryesor, Kopernikun. Ai mori n\u00ebn komand\u00eb repartin e vog\u00ebl ushtarak t\u00eb garnizonit t\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb Olshtinit, duke e siguruar at\u00eb me ushqime, uj\u00eb dhe armatime p\u00ebr nj\u00eb q\u00ebndres\u00eb t\u00eb gjat\u00eb. Specialist\u00ebt ushtarak\u00eb thon\u00eb se garnizoni i b\u00ebri ball\u00eb armikut n\u00eb saje t\u00eb talentit ushtarak t\u00eb Kopernikut. Pas arm\u00ebpushimit, at\u00eb e caktuan komisar t\u00eb Varmit, pastaj, kryeadministrator dhe, me ardhjen e kardinalit t\u00eb ri, e em\u00ebruan magjist\u00ebr t\u00eb Urdh\u00ebrit t\u00eb Teuton\u00ebve\u2026 Me dekret t\u00eb Mbretit t\u00eb Polonis\u00eb, ai u em\u00ebrua hercog i Prusis\u00eb, q\u00eb ishte shteti i par\u00eb luterian n\u00eb bot\u00eb&#8230;<br \/>\n3. N\u00eb fillim t\u00eb shekullit XVI, bota shkencore e njohu Kopernikun si inxhinier dhe teknik t\u00eb shquar t\u00eb punimeve dhe instalimeve hidraulike. Ai nd\u00ebrtoi n\u00eb nj\u00eb kod\u00ebr 180 metra t\u00eb lart\u00eb t\u00eb qytetit t\u00eb tij nj\u00eb \u201cdepo uji dhe \u201cpomp\u00ebn\u201d, q\u00eb e \u00e7onte ujin natyrsh\u00ebm n\u00eb \u00e7do sht\u00ebpi\u2026 Kjo ishte nj\u00eb metod\u00eb shum\u00eb progresive p\u00ebr koh\u00ebn, e cila u p\u00ebrmir\u00ebsua pas vdekjes s\u00eb tij dhe mori form\u00ebn e uj\u00ebsjell\u00ebsve q\u00eb furnizojn\u00eb me uj\u00eb qytetet e m\u00ebdha.<br \/>\n4. N\u00eb shekullin e XVI, shum\u00eb qytete kishin fituar t\u00eb drejt\u00ebn t\u00eb emetonin monedhat e veta. Kjo solli shum\u00eb pasoja t\u00eb mira, por edhe nj\u00eb t\u00eb keqe t\u00eb madhe: N\u00eb monedha u pak\u00ebsua sasia e arit dhe e argjendit, e cila vidhej dhe, k\u00ebsisoj, paraja n\u00ebnvler\u00ebsohej\u2026 Nikolla Koperniku studioi pasojat ekonomike t\u00eb k\u00ebtij \u201czhvler\u00ebsimi\u201d, duke shkruar p\u00ebr t\u00eb edhe nj\u00eb vep\u00ebr; traktatin e \u201cEmetimit t\u00eb monedhave\u201d, nj\u00eb nga veprat ekonomiko-financiare m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb vet, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn ulja e sasis\u00eb s\u00eb arit dhe argjendit n\u00eb monedha dhe vjedhja e tyre, konsiderohej nj\u00eb fatkeq\u00ebsi e barabart\u00eb me epidemin\u00eb e ndonj\u00eb s\u00ebmundjeje t\u00eb r\u00ebnd\u00eb. Nisur nga kjo, Koperniku k\u00ebrkoi ndalimin e emetimit t\u00eb parave nga vet\u00eb qytetet dhe centralizimin e tij \u201cn\u00eb nj\u00eb dor\u00eb\u201d, n\u00eb dor\u00ebn e shtetit. Me k\u00ebt\u00eb rast, ai k\u00ebrkoi heqjen nga qarkullimi t\u00eb t\u00eb gjitha monedhave t\u00eb vjetra lokale&#8230; At\u00ebhere, Sejmi polak nuk i pranoi propozimet e Kopernikut, por m\u00eb von\u00eb ato hyn\u00eb n\u00eb \u201cfondin e art\u00eb t\u00eb mendimit financiar\u201d t\u00eb brezave t\u00eb ardhsh\u00ebm&#8230;<br \/>\n5. Sipas dokumenteve t\u00eb koh\u00ebs, n\u00eb vitin 1519, Koperniku p\u00ebrpiloi hartat e para t\u00eb Polonis\u00eb dhe t\u00eb Lituanis\u00eb. Po k\u00ebshtu, n\u00eb bashk\u00ebpunim me gjeograf\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, ai p\u00ebrpiloi koordinatat gjeografike t\u00eb shum\u00eb krahinave t\u00eb vendit dhe shtypjen e hartave n\u00eb let\u00ebr. K\u00ebsisoj, astronomi me fam\u00eb bot\u00ebrore e tregoi veten edhe nje gjeograf t\u00eb zotin\u2026<br \/>\n6. Q\u00eb n\u00eb librin \u201cP\u00ebr rrotullimin e trupave qiellor\u00eb\u201d, Nikolla Koperniku skicoi sistemin e tij t\u00eb ri kalendarik, ku gaboi n\u00eb llogaritje vet\u00ebm 10 dit\u00eb. P\u00ebr kalendarin e tij, p\u00ebrve\u00e7 shkenc\u00ebtar\u00ebve, ishin shum\u00eb t\u00eb interesuar edhe klerik\u00ebt e koh\u00ebs, t\u00eb cil\u00ebt deri at\u00ebhere kishin data t\u00eb ndryshme p\u00ebr t\u00eb kremtet e ndryshme fetare\u2026 Asokohe, Koperniku u caktua nga autoritetet m\u00eb t\u00eb larta fetare dhe civile si kryetar i nj\u00eb komisioni qeveritar p\u00ebr t\u00eb aprovuar variantin p\u00ebrfundimtar, por ai nuk pranoi sepse, sipas tij, para k\u00ebtij veprimi, duhej p\u00ebrcaktuar nj\u00ebher\u00eb teoria e l\u00ebvizjes s\u00eb H\u00ebn\u00ebs dhe t\u00eb Diellit n\u00eb raport me yjet\u2026 Kjo reform\u00eb u b\u00eb vet\u00ebm pas vdekjes s\u00eb Kopernikut. Baz\u00eb e kalendarit t\u00eb ri u vendos t\u00eb ishin llogarit\u00eb e shkenc\u00ebtarit t\u00eb madh, i cili e p\u00ebrcaktoi gjat\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb viti n\u00eb 365 dit\u00eb 24-or\u00ebshe (dit\u00eb e nat\u00eb s\u00eb bashku), pes\u00eb or\u00eb, 49 minuta dhe 16 sekonda. Kalendari i ri quhet Grigorian, p\u00ebr nder t\u00eb pap\u00ebs Grigori i 13, q\u00eb drejtonte katolik\u00ebt n\u00eb at\u00eb koh\u00eb\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1. Ky shkenc\u00ebtar me fam\u00eb bot\u00ebrore ishte i pari q\u00eb paraqiti hart\u00ebn e \u201cGalaktik\u00ebs Diellore\u201d, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn tregohet se Dielli \u00ebsht\u00eb nj\u00eb planet i madh, rreth t\u00eb cilit rrotullohen planetet e tjera, p\u00ebrfshir\u00eb dhe Tok\u00ebn ton\u00eb. Para tij, mendohej se Toka nuk l\u00ebvizte, por pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb mendim t\u00eb gabuar e hodhi posht\u00eb me argumente [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-4024","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-enciklopedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4024","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4024"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4024\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4024"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4024"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4024"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}