{"id":2776,"date":"2014-08-31T16:54:40","date_gmt":"2014-08-31T16:54:40","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=2776"},"modified":"2014-08-31T16:54:40","modified_gmt":"2014-08-31T16:54:40","slug":"si-eshte-zemra-e-tokes-sone","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2014\/08\/si-eshte-zemra-e-tokes-sone\/","title":{"rendered":"Si \u00ebsht\u00eb \u201czemra\u201d e Tok\u00ebs son\u00eb?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cbsht\u00eb v\u00ebrtet e \u00e7uditshme, por faktin se Toka jon\u00eb ka b\u00ebrtham\u00ebn e vet, shkenc\u00ebtar\u00ebt e kan\u00eb zbuluar vet\u00ebm n\u00eb shekullin e XX. N\u00eb fillim mendohej se &#8220;b\u00ebrthama&#8221; ishte e l\u00ebngshme. Pastaj doli varianti se l\u00ebnda e atjeshme \u00ebsht\u00eb n\u00eb form\u00eb amorfe. N\u00eb vitin 2005, shkenc\u00ebtar\u00ebt arrit\u00ebn t\u00eb v\u00ebrtetonin se qendra (b\u00ebrthama) e Tok\u00ebs \u00ebsht\u00eb e ngurt\u00eb, por e rrethuar me nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb t\u00eb l\u00ebngshme, rrezja e s\u00eb cil\u00ebs e kalon dy her\u00eb at\u00eb t\u00eb H\u00ebn\u00ebs. Mbetet ende enigm\u00eb p\u00ebrb\u00ebrja e b\u00ebrtham\u00ebs s\u00eb fort\u00eb, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn, sipas hipotezave, mbizot\u00ebron hekuri. \u201cKy ishte nj\u00eb problem i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe parimor p\u00ebr shkenc\u00ebn, tha n\u00eb nj\u00eb konferenc\u00eb shtypi specialisti Johanson. Neve na intereson fenomeni, kur pas t\u00ebrmeteve, val\u00ebt arrijn\u00eb pikat e kund\u00ebrta t\u00eb planetit me shpejt\u00ebsi t\u00eb ndryshme, n\u00eb nj\u00eb cep shpejt dhe n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr, m\u00eb ngadal\u00eb. Ne kemi supozuar se k\u00ebto ndryshime jan\u00eb pasoj\u00eb e nd\u00ebrtimit t\u00eb vet\u00eb b\u00ebrtham\u00ebs. Por, a \u00ebsht\u00eb k\u00ebshtu me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb? Eksperimente n\u00eb laborator \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb b\u00ebhen p\u00ebr kushtet e brendshme t\u00eb vet\u00eb b\u00ebrtham\u00ebs (atje temperatura \u00ebsht\u00eb e lart\u00eb, nj\u00ebsoj si n\u00eb sip\u00ebrfaqen e Diellit, nd\u00ebrsa presioni arrin n\u00eb 3 milion\u00eb e 700 mij\u00eb atmosfer\u00eb). Mund t\u00eb nd\u00ebrtohet, sigurisht, nj\u00eb model kompjuterik dhe ne e b\u00ebm\u00eb at\u00eb, por me k\u00ebt\u00eb rast, mund\u00ebm t\u00eb m\u00ebsonim vet\u00ebm cilat jan\u00eb kushtet (temperaturat dhe presioni, nd\u00ebrtimi i atomit t\u00eb hekurit, etj.), nd\u00ebrsa t\u00eb gjitha atomet e l\u00ebnd\u00ebve nga p\u00ebrb\u00ebhet b\u00ebrthama e Tok\u00ebs, u paraqit\u00ebn n\u00eb forma krejt\u00ebsisht t\u00eb \u00e7rregullta. Kudo dilnin n\u00eb plan t\u00eb par\u00eb atomet e hekurit\u2026 Ato eklipsuan atomet e l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb tjera. Por, lind natyrsh\u00ebm pyetja: P\u00ebrse na hyn n\u00eb pun\u00eb neve njohja e b\u00ebrtham\u00ebs s\u00eb Tok\u00ebs son\u00eb me kaq holl\u00ebsi? K\u00ebrkimet kan\u00eb interes teorik edhe praktik. N\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb, p\u00ebr t\u00eb parashikuar t\u00ebrmetet. Shkenca pohon se nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb parashikoj\u00eb nj\u00eb t\u00ebrmet dhe t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb njer\u00ebzit nga katastrofat. Natyrisht, me nxjerrjen e modelit kompjuterik, mund t\u00eb zbulohen disa procese se si ndikon b\u00ebrthama n\u00eb proceset sizmike, por ato jan\u00eb ende t\u00eb pamjaftueshme, t\u00eb mang\u00ebta (t\u00eb tjerat, tham\u00eb, mbeten enigm\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb temperaturave t\u00eb larta n\u00eb t\u00eb cilat zhvillohen natyrsh\u00ebm proceset). P\u00ebrse tjet\u00ebr mund t\u00eb hyjn\u00eb n\u00eb pun\u00eb studimet e qendr\u00ebs s\u00eb Tok\u00ebs? Nga k\u00ebto studime, do t\u00eb dalin t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr fush\u00ebn manjetike t\u00eb planetit nga e cila varet, p\u00ebr shembull, siguria e satelit\u00ebve t\u00eb nd\u00ebrlidhjes dhe probleme t\u00eb tjera q\u00eb leht\u00ebsojn\u00eb k\u00ebrkimet, q\u00eb nga lart\u00ebsit\u00eb kozmike, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb praktikisht \u201clundrimi\u201d p\u00ebr n\u00eb planetet e tjera, zbulimi i mineraleve t\u00eb dobishme, parashikimi i motit, ndjekja e proceseve natyrore t\u00eb zhvillimit t\u00eb vet\u00eb planetit dhe shum\u00eb t\u00eb tjera\u2026 Por, a mundet njer\u00ebzimi tani, n\u00eb gjendjen q\u00eb \u00ebsht\u00eb shkenca dhe teknologjia, t\u00eb penetroj\u00eb n\u00eb \u201czemr\u00ebn\u201d e Tok\u00ebs? Jo, \u00ebsht\u00eb ende shpejt! \u00c7do orvatje do t\u00eb interpretohet si &#8220;hapje e nj\u00eb pusi&#8221; p\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb n\u00eb ferr. Ka disa projekte p\u00ebr t&#8217;u futur thell\u00eb n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb Tok\u00ebs, por ato ngjajn\u00eb m\u00eb shum\u00eb me subjektet e librave fantastiko-shkencore, madje edhe me p\u00ebr\u00e7artje e \u00e7menduri. Nd\u00ebrsa b\u00ebrthama e Tok\u00ebs mbetet ashtu si\u00e7 ishte, nj\u00eb realitet q\u00eb mbart shum\u00eb sekrete dhe enigma, t\u00eb cilat p\u00ebr shkak t\u00eb temperaturave t\u00eb lata dhe presinit t\u00eb madh, ve\u00e7an\u00ebrisht nuk mund t\u00eb studjohen. \u00c7&#8217;mund t\u00eb sjell\u00eb e ardhmja? Kjo ka lidhje me shum\u00eb faktor\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb shkenc\u00ebs dhe n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb nga zgjidhja teorike dhe p\u00ebrparimi i teknolgjis\u00eb praktike t\u00eb shkenc\u00ebs dhe njer\u00ebzimit n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cbsht\u00eb v\u00ebrtet e \u00e7uditshme, por faktin se Toka jon\u00eb ka b\u00ebrtham\u00ebn e vet, shkenc\u00ebtar\u00ebt e kan\u00eb zbuluar vet\u00ebm n\u00eb shekullin e XX. N\u00eb fillim mendohej se &#8220;b\u00ebrthama&#8221; ishte e l\u00ebngshme. Pastaj doli varianti se l\u00ebnda e atjeshme \u00ebsht\u00eb n\u00eb form\u00eb amorfe. N\u00eb vitin 2005, shkenc\u00ebtar\u00ebt arrit\u00ebn t\u00eb v\u00ebrtetonin se qendra (b\u00ebrthama) e Tok\u00ebs \u00ebsht\u00eb e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[302],"class_list":["post-2776","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-enciklopedi","tag-toka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2776"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2776\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}