{"id":12737,"date":"2016-04-14T12:30:03","date_gmt":"2016-04-14T10:30:03","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=12737"},"modified":"2016-04-13T12:05:08","modified_gmt":"2016-04-13T10:05:08","slug":"cilet-jane-shpikesit-e-objekteve-qe-perdorim-ne-jeten-e-perditshme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2016\/04\/cilet-jane-shpikesit-e-objekteve-qe-perdorim-ne-jeten-e-perditshme\/","title":{"rendered":"Cil\u00ebt jan\u00eb shpik\u00ebsit e objekteve q\u00eb p\u00ebrdorim n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme?"},"content":{"rendered":"<p><em>N\u00eb shkurt ishte dit\u00eblindja e Levi Strausit, babait t\u00eb pantallonave xhins, i cili lindi m\u00eb 26 shkurt 1829. Ne po ju prezantojm\u00eb edhe me shpik\u00ebs t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb objekteve q\u00eb p\u00ebrdorim n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme, emrat e t\u00eb cil\u00ebve nuk jan\u00eb bashk\u00ebngjitur me shpikjet e tyre&#8230;<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Stilolapsi: Lazlo Biro<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Shpik\u00ebsi hungarez, s\u00eb bashku me v\u00ebllan\u00eb e tij, Giorgin, e prezantuan k\u00ebt\u00eb shpikje revolucionare n\u00eb panairin nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb Budapestit, m\u00eb 1931 dhe mor\u00ebn patent\u00ebn p\u00ebr t\u00eb n\u00eb 1938-t\u00ebn. Biro ia shiti patent\u00ebn Marsel Bich-it n\u00eb vitin 1945 dhe shum\u00eb shpejt, stilolapsi u b\u00eb produkti kryesor i shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb tij, Bic.<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> Shiriti ngjit\u00ebs transparent (nat\u00ebrbani): Ri\u00e7ard G\u00ebrlei Drju<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Drju, q\u00eb punonte n\u00eb nd\u00ebrmarrjen 3M n\u00eb Sh\u00ebn Pol, Minesota, shpiku nj\u00eb ngjit\u00ebs transparent prej celofani n\u00eb vitin 1925. Vet\u00ebm disa vite m\u00eb par\u00eb, ai kishte shpikur nj\u00eb ngjit\u00ebs jo t\u00eb tejduksh\u00ebm, kur po p\u00ebrpiqej t\u00eb gjente nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u2019i ndihmonte bojaxhinjt\u00eb t\u00eb lyenin me dy ngjyra t\u00eb ndryshme dy faqe muri q\u00eb ishin ngjitur.<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> Fur\u00e7a e dh\u00ebmb\u00ebve: Uilliam Adis<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Sip\u00ebrmarr\u00ebsi anglez, lindur n\u00eb vitin 1734, besohet se ka shpikur fur\u00e7\u00ebn e par\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb mas\u00eb, n\u00eb vitin 1780. Legjenda thot\u00eb se ai e mori iden\u00eb e fur\u00e7\u00ebs s\u00eb dh\u00ebmb\u00ebve duke par\u00eb se si fshinin nj\u00eb dhom\u00eb me nj\u00eb fshes\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><strong> Basketbolli: Xhejms Neismith<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Loja e famshme e ka origjin\u00ebn te nj\u00eb nevoj\u00eb e doktorit kanadez Xhejms Neismith. N\u00eb vitin 1891, ky profesor fizkulture po p\u00ebrpiqej t\u00eb mbante klas\u00ebn e vet aktive gjat\u00eb nj\u00eb dite me shi dhe shpiku loj\u00ebn q\u00eb ne njohim t\u00eb gjith\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"5\">\n<li><strong> Leukoplasti: \u00cbrl Dikson<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Gruaja e k\u00ebtij punonj\u00ebsi t\u00eb firm\u00ebs Xhonson&amp;Xhonson shpesh pritej me thik\u00eb kur b\u00ebnte pun\u00ebt e sht\u00ebpis\u00eb dhe ai nuk gjente garz\u00eb t\u00eb zakonshme p\u00ebr ta v\u00ebn\u00eb mbi plag\u00ebn e saj. K\u00ebshtu, ai vuri disa garza, t\u00eb alternuara n\u00eb nj\u00eb rrotull ngjit\u00ebseje dhe k\u00ebshtu, u shpik leukoplasti.<\/p>\n<ol start=\"6\">\n<li><strong> Syzet bifokale: Benxhamin Frenklin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Nj\u00eb nga baballar\u00ebt themelues t\u00eb SHBA-s\u00eb, Benxhamin Frenklin, ishte nj\u00eb shpik\u00ebs i shk\u00eblqyer. Nj\u00eb nga shpikjet e tij ishin edhe syzet bifokale, t\u00eb krijuara p\u00ebr njer\u00ebzit q\u00eb vuanin edhe nga miopia, edhe nga hipermetropia. Shpikja e tij lindi nga nevoja, sepse ai vuante nga t\u00eb dyja k\u00ebto probleme n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb shtyr\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"7\">\n<li><strong> Rrjeti bot\u00ebror i internetit (VVorld VVide VVeb-vvvvvv): Tim B\u00ebrners-Li<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Shkenc\u00ebtari britanik i kompjuterave, Tim B\u00ebrn\u00ebrs-Li \u00ebsht\u00eb shpik\u00ebsi i Rrjetit Bot\u00ebror t\u00eb Internetit. Ai u shpall kalor\u00ebs nga mbret\u00ebresha Elisabet\u00eb II n\u00eb vitin 2004 p\u00ebr shpikjen e tij historike, pa t\u00eb cil\u00ebn nuk do ta mendonim sot ekzistenc\u00ebn ton\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"8\">\n<li><strong> Kano\u00e7ja prej teneqeje: Piter Duran<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Tregtari britanik ka merit\u00ebn p\u00ebr iden\u00eb e ruajtjes s\u00eb ushqimit duke p\u00ebrdorur kano\u00e7e prej teneqeje. Patent\u00ebn e ka marr\u00eb n\u00eb vitin 1810, gj\u00eb q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se kjo shpikje \u00ebsht\u00eb mbi 200 vje\u00e7are.<\/p>\n<ol start=\"9\">\n<li><strong> Termometri: Galileo Galilei<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Astronomi, fizikani, inxhinieri, filozofi dhe matematicieni i famsh\u00ebm italian thuhet se ka shpikur termometrin n\u00eb vitin 1593. Nj\u00eb talent i v\u00ebrtet\u00eb!<\/p>\n<ol start=\"10\">\n<li><strong> Super ngjit\u00ebsja: Harri Kuver<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Kur punonte si kimist p\u00ebr firm\u00ebn Eastman Kodak, Kuveri dhe kolegu i tij, Fred Xhoiner, shpik\u00ebn super ngjit\u00ebsen (ngjit\u00ebsen e fort\u00eb). Kjo shpikje, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn mor\u00ebn patent\u00ebn n\u00eb vitin 1958, u shit n\u00eb fillim me emrin \u201cEastman 910\u201d.<\/p>\n<ol start=\"11\">\n<li><strong> Letra higjienike: Xhozef Gajeti<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Megjith\u00ebse letra higjienike, n\u00eb nj\u00eb form\u00eb apo n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr, \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur q\u00eb prej shekullit t\u00eb 2-t\u00eb p.e.s, ajo q\u00eb ne p\u00ebrdorim tani \u00ebsht\u00eb krijuar nga p\u00ebrpjekjet e Xhozef Gajetit, i cili e hodhi n\u00eb treg shpikjen e tij n\u00eb vitin 1857.<\/p>\n<ol start=\"12\">\n<li><strong> Zinxhiri i rrobave: Uajtkomb Xhadson<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Xhadsoni ishte nj\u00eb shpik\u00ebs pjellor, me mbi 30 patenta shpikjesh n\u00eb em\u00ebr t\u00eb tij, ku m\u00eb i famshmi \u00ebsht\u00eb zinxhiri i rrobave. Ai e shpiku at\u00eb n\u00eb vitin 1890, pra, zinxhiri ekziston q\u00eb prej 125 vjet\u00ebsh.<\/p>\n<ol start=\"13\">\n<li><strong> Ajri i kondicionuar: Uillis Karrier<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>\u00cbsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb ta imagjinosh jet\u00ebn pa ajrin e kondicionuar dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb duhet t\u00eb fal\u00ebnderojm\u00eb Uillis Karrierin, q\u00eb shpiku kondicioner\u00ebt n\u00eb vitin 1902. Nd\u00ebrmarrja e tij me emrin Carrier Corporation, vazhdon t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr prodhueset m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb kondicioner\u00ebve n\u00eb bot\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"14\">\n<li><strong> Rripi i siguris\u00eb n\u00eb makin\u00eb: Nils Bohlin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Rripi i siguris\u00eb me tri pika \u00ebsht\u00eb nj\u00eb aksesor i domsodosh\u00ebm n\u00eb shumic\u00ebn e makinave moderne. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shpikje ne i detyrohemi nj\u00eb ish-punonj\u00ebsi t\u00eb firm\u00ebs Volvo, Nils Bohlin, q\u00eb doli n\u00eb penson n\u00eb vitin 1985 dhe pas vdekjes, u vendos n\u00eb Tempullin e Fam\u00ebs s\u00eb Shpik\u00ebsve t\u00eb vendit t\u00eb tij.<\/p>\n<ol start=\"15\">\n<li><strong> Frigoriferi: Uilliam Kallen<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Kalleni ishte nj\u00eb shpik\u00ebs me shum\u00eb talente, fizikan, kimist dhe agronom. Ai b\u00ebri demonstrimin e par\u00eb t\u00eb ftohjes artificiale n\u00eb vitin 1756, n\u00eb Edinburg, Skoci.<\/p>\n<ol start=\"16\">\n<li><strong> Fshesa me korent: Hubert Sesil Buth<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Fshesa me korent \u00ebsht\u00eb shpikur nga puna e inxhinierit britanik, Hubert Sesil Buth. T\u00eb gjitha versionet moderne t\u00eb k\u00ebsaj pajisjeje t\u00eb nevojshme elektrosht\u00ebpiake jan\u00eb bazuar n\u00eb shpikjen e Buthit, t\u00eb vitit 1901.<\/p>\n<ol start=\"17\">\n<li><strong> Fshir\u00ebset e xhamit t\u00eb makin\u00ebs: Meri Anderson<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>M\u00eb n\u00eb fund, nj\u00eb shpik\u00ebse grua! N\u00eb vitin 1903, Andersonit iu dha patenta e par\u00eb p\u00ebr fshir\u00ebset e xhamit t\u00eb makin\u00ebs. Mekanizmi i saj ishte nj\u00eb lev\u00eb brenda makin\u00ebs q\u00eb kontrollonte l\u00ebvizjen e nj\u00eb shtize t\u00eb gjat\u00eb prej llastiku n\u00eb an\u00ebn e jashtme t\u00eb xhamit.<\/p>\n<ol start=\"18\">\n<li><strong> Mausi (miu) optik: Ri\u00e7ard Fransis Lion<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Lioni, nj\u00eb student i universiteteve t\u00eb Kaltehut dhe t\u00eb Standfordit, mbahet si shpik\u00ebsi i miut optik n\u00eb vitin 1981, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb punonte p\u00ebr firm\u00ebn Xerox.<\/p>\n<ol start=\"19\">\n<li><strong> Televizori mekanik: Xhon Logi Berd<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Berdi \u00ebsht\u00eb shpik\u00ebsi i televizorit mekanik. Ai e demonstroi shpikjen e tij p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb 26 janar 1926. Berdi i votua n\u00eb vendin e 44-t n\u00eb list\u00ebn e BBC-s\u00eb nd\u00ebr 100 shpik\u00ebsit m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj britanik\u00eb, bazuar n\u00eb nj\u00eb votim t\u00eb gjer\u00eb popullor n\u00eb vitin 2002.<\/p>\n<ol start=\"20\">\n<li><strong> Televizori elektronik: Filo Fernsuorth<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Vet\u00ebm nj\u00eb vit pasi u zbulua shpikja e televizionit mekanik, shpik\u00ebsi amerikan, Filo Fernsuorth, zbuloi n\u00eb vitin 1927, prototipin e par\u00eb t\u00eb televizionit elektronik, me p\u00ebrdorimin e tubit t\u00eb videokamer\u00ebs. Kur ishte adoleshent, ai e kishte vizatuar k\u00ebt\u00eb mekaniz\u00ebm n\u00eb or\u00ebn e kimis\u00eb.<\/p>\n<ol start=\"21\">\n<li><strong> Tastiera QVVERTY: Kristofer Lathem Shouls<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Shpik\u00ebsit amerikan Shouls dhe shokut t\u00eb tij, Semuel Sule, iu dha patenta p\u00ebr nj\u00eb makineri p\u00ebr num\u00ebrimin e faqeve n\u00eb vitin 1864. T\u00eb dy m\u00eb von\u00eb bashk\u00ebpunuan me Karlos Glidenin p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb makin\u00eb shkrimi, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn mor\u00ebn patent\u00ebn n\u00eb vitin 1868. Ajo p\u00ebrfshinte tastier\u00ebn QVVERTY, q\u00eb e p\u00ebrdorim edhe ne sot.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00eb shkurt ishte dit\u00eblindja e Levi Strausit, babait t\u00eb pantallonave xhins, i cili lindi m\u00eb 26 shkurt 1829. Ne po ju prezantojm\u00eb edhe me shpik\u00ebs t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb objekteve q\u00eb p\u00ebrdorim n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme, emrat e t\u00eb cil\u00ebve nuk jan\u00eb bashk\u00ebngjitur me shpikjet e tyre&#8230; &nbsp; Stilolapsi: Lazlo Biro Shpik\u00ebsi hungarez, s\u00eb bashku me [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":12738,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-12737","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-enciklopedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12737","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12737"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12737\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12738"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12737"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12737"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12737"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}