{"id":10134,"date":"2015-08-05T10:30:56","date_gmt":"2015-08-05T08:30:56","guid":{"rendered":"http:\/\/intervista.al\/web\/?p=10134"},"modified":"2015-08-04T12:59:51","modified_gmt":"2015-08-04T10:59:51","slug":"se-shpejti-do-te-zbulohen-sekretet-e-plutonit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/intervista.al\/web\/2015\/08\/se-shpejti-do-te-zbulohen-sekretet-e-plutonit\/","title":{"rendered":"S\u00eb shpejti, do t\u00eb zbulohen sekretet e Plutonit"},"content":{"rendered":"<p>Anija kozmike amerikane, New Horizons, i afrohet Plutonit, mbi sip\u00ebrfaqen e t\u00eb cilit pritet t\u00eb fluturoj\u00eb m\u00eb 14 korrik, pas nj\u00eb udh\u00ebtimi prej 9 vjet\u00ebsh dhe 5 miliard\u00eb kilometrash t\u00eb p\u00ebrshkuar.<\/p>\n<p>Pas Rozet\u00ebs dhe Tchurit, Dawn dhe Ceres, \u00ebsht\u00eb radha e anijes kozmike, New Horizons, t\u00eb sillet rrotull Plutonit. Kjo anije kozmike q\u00eb u l\u00ebshua nga Nasa para 9 vjet\u00ebsh, do t\u00eb fluturoj\u00eb mbi sip\u00ebrfaqen e planetit misterioz xhuxh m\u00eb 14 korrik; nj\u00eb fluturim historik, shum\u00eb i pritur nga shkenc\u00ebtar\u00ebt.<\/p>\n<p>Plutoni mbetet ende nj\u00eb planet xhuxh misterioz. Ai zot\u00ebron nj\u00eb atmosfer\u00eb t\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga azoti, ka nj\u00eb sistem t\u00eb nd\u00ebrlikuar stin\u00ebsh, karakteristika gjeologjike t\u00eb ve\u00e7anta dhe \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb kryesisht nga shk\u00ebmbinjt\u00eb dhe akulli. Ai \u00ebsht\u00eb i vetmi \u201ctrup qiellor kryesisht i formuar nga akujt, nd\u00ebr trupat shk\u00ebmbor\u00eb ose t\u00eb gazt\u00eb t\u00eb Sistemit ton\u00eb Diellor\u201d, thon\u00eb specialist\u00ebt. Ai mund t\u00eb zot\u00ebroj\u00eb nj\u00eb oqean uji n\u00ebn shtres\u00ebn e trash\u00eb t\u00eb akullit, ashtu si sateliti i tij, Sharoni, ose mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb atmosfer\u00eb. Anija ka marr\u00eb me vete nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb hirit t\u00eb astronomit amerikan, Klajd Tombag, q\u00eb zbuloi Plutonin m\u00eb 1930. N\u00eb fillim, Plutoni konsiderohej si planeti i 9-t\u00eb i sistemit ton\u00eb diellor. Ai rrotullohet rreth Diellit brenda nj\u00eb kohe prej 247,7 vitesh tok\u00ebsore. Megjithat\u00eb, n\u00eb vitin 2006, Unioni Astronomik Nd\u00ebrkomb\u00ebtar e hoqi nga kategoria e planet\u00ebve t\u00eb m\u00ebdhenj dhe e futi n\u00eb at\u00eb t\u00eb planet\u00ebve xhuxh\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb tij t\u00eb vog\u00ebl. Me nj\u00eb diamet\u00ebr prej 2300 km, ai \u00ebsht\u00eb m\u00eb i vog\u00ebl se H\u00ebna jon\u00eb dhe ka nj\u00eb mas\u00eb 500 her\u00eb m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl se ajo e Tok\u00ebs.<\/p>\n<p><em>Plutoni dhe 5 satelit\u00ebt e tij<\/em><\/p>\n<p>Madh\u00ebsia e tij \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga shkaqet q\u00eb shpjegojn\u00eb \u201cbaletin e \u00e7uditsh\u00ebm\u201d q\u00eb b\u00ebn Plutoni me pes\u00eb satelit\u00ebt e tij. Sigurisht, ai \u00ebsht\u00eb m\u00eb i madhi i \u201cband\u00ebs\u201d, por jo aq sa \u00e7ifti i formuar me Sharonin, satelitin e tij kryesor, t\u00eb ket\u00eb at\u00eb lidhje t\u00eb fort\u00eb q\u00eb ka Toka me H\u00ebn\u00ebn. Me nj\u00eb fjal\u00eb, qendra e gravitetit mbi t\u00eb cil\u00ebn Sharoni sillet rrotull Plutonit, ndodhet jasht\u00eb k\u00ebtij t\u00eb fundit. Ata t\u00eb dy krijojn\u00eb ndikime gravitacionale t\u00eb ndryshueshme, q\u00eb b\u00ebjn\u00eb t\u00eb pamundur p\u00ebrcaktimin e pozicioneve respektive t\u00eb satelit\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb, Hidr\u00ebs, Niksit, Stiksit dhe Kerberit. Duke iu afruar Plutonit, New Horizons nuk zbuloi satelit\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 atyre t\u00eb zbuluar nga teleskopi Hubble k\u00ebta vitet e fundit. \u201cFakti q\u00eb nuk u zbuluan satelit\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, ose unaza pluhuri kozmik ishte pak surpriz\u00eb\u201d, thot\u00eb nj\u00ebri nga p\u00ebrgjegj\u00ebsit e misionit. Nga fotot e d\u00ebrguara nga anija m\u00eb 2 korrik, shihen p\u00ebrgjat\u00eb ekuatorit nj\u00eb seri njollash t\u00eb err\u00ebta, me 480 km diamet\u00ebr secila, me nj\u00eb distanc\u00eb t\u00eb rregullt nga nj\u00ebra-tjetra, nj\u00eb enigm\u00eb q\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt presin ta zbulojn\u00eb. Gjithashtu u vun\u00eb re ndryshime t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb ngjyra dhe pamje mes Plutonit dhe Sharonit, i cili \u00ebsht\u00eb i err\u00ebt dhe gri.<\/p>\n<p>Udh\u00ebtimi i New Horizons nuk do t\u00eb ndalet k\u00ebtu. Pas Plutonit, anija kozmike do t\u00eb vazhdoj\u00eb udh\u00ebtimin e saj p\u00ebr t\u2019iu afruar objekteve t\u00eb tjera t\u00eb brezit t\u00eb Kuiperit, nj\u00eb grumbullim i gjer\u00eb mbeturinash t\u00eb objekteve kozmike p\u00ebrtej orbit\u00ebs s\u00eb Neptunit, t\u00eb krijuar nga lindja e Sistemit ton\u00eb Diellor, para 4,6 miliard\u00eb vitesh. Fal\u00eb teleskopit Hubble, anija ka identifikuar tre objekte interesant\u00eb q\u00eb ajo mund t\u00eb vizitoj\u00eb. Ato kan\u00eb nj\u00eb diamet\u00ebr q\u00eb shkon nga 25-55 km dhe ndodhen afro 1.5 miliard\u00eb km larg Plutonit.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Anija kozmike amerikane, New Horizons, i afrohet Plutonit, mbi sip\u00ebrfaqen e t\u00eb cilit pritet t\u00eb fluturoj\u00eb m\u00eb 14 korrik, pas nj\u00eb udh\u00ebtimi prej 9 vjet\u00ebsh dhe 5 miliard\u00eb kilometrash t\u00eb p\u00ebrshkuar. Pas Rozet\u00ebs dhe Tchurit, Dawn dhe Ceres, \u00ebsht\u00eb radha e anijes kozmike, New Horizons, t\u00eb sillet rrotull Plutonit. Kjo anije kozmike q\u00eb u l\u00ebshua [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-10134","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-enciklopedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10134","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10134"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10134\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10134"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10134"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/intervista.al\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10134"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}